W ostatnich latach mówiło się wiele o Katyniu. Teraz, od ponad miesiąca, nie schodzi z polskich ust nazwa Smoleńsk. Ale tak naprawdę, to mało kto z nas wie, cokolwiek więcej o tych tragicznych dla Polski miejscach - o ich historii i przeszłości.
Zacznijmy od geograficznego położenia. Lotnisko Smoleńsk-Sewernoje - gdzie wydarzyła  się ta tragiczna katastrofa samolotowa - leży 3 km na północ od miasta Smoleńsk. Katyń - miejsce kaźni polskich oficerów - to wieś, leżąca 18 km na zachód od Smoleńska. Czyli lotnisko smoleńskie, miasto Smoleńsk i wioska Katyń leżą tuż przy sobie, w kręgu niecałych 20 km.
Dziś Smoleńsk liczy 319 tys. mieszkańców (2005), leży tuż przy granicy Rosji z Białorusią, prawie w połowie drogi między Mińskiem i Moskwą, na szlaku kolejowym z Warszawy do Moskwy.
Pierwsze wzmianki historyczne o Smoleńsku pojawiły się w IX wieku. Miasto wchodziło wówczas w skład Wielkiego Księstwa Kijowskiego.

Było korzystnie położone nad Dnieprem, na drodze handlowej ze Skandynawii do Konstantynopola (zwanej „od Waregów do Greków”). W XII. wieku miasto zostało stolicą księstwa smoleńskiego, ale po splundrowaniu przez Tatarów w 1238 r. podupadło. W 1395 r. wielki książę litewski Witold opanował Smoleńsk i od początków XV. wieku tereny dawnego księstwa smoleńskiego należały do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Pod koniec XV. wieku pojawiła się we Wschodniej Europie następna siła polityczna - państwo moskiewskie, które po wyzwoleniu spod jarzma tatarskiego samo zaczęlo „zbierać” swoje (albo uważane za swoje) tereny. W 1478 r. Iwan III zażądał od Litwy Połocka, Witebska, Smoleńska i innych ziem ruskich.
Prestiżem Smoleńska była wówczas ikona (nieco podobna do naszej Matki Boskiej Częstochowskiej) - cudowny obraz Matki Bożej Smoleńskiej, której autorem miał być podobno Łukasz Ewangelista. Stąd też wysiłki Rosjan w obronie ich świętości.
14 lipca 1500 r. nad pobliską rzeką Wiedroszą wojska Iwana Srogiego pobiły wojska  hetmana litewskiego Konstantego Ostrogskiego i podeszły pod Smoleńsk, jednakże załoga twierdzy umiała atak odeprzeć. W końcu obie walczące strony zgodziły się na sześcioletni rozejm. Jednakże ziemie wokół Smoleńska zostały wówczas doszczętnie spustoszone w trakcie walk. Równocześnie Smoleńsk, a także Połock, Witebsk i Kijów stały się polsko-litewskimi grodami granicznymi.

W połowie kwietnia 1514 r. ruszyła na Smoleńsk z trzech kierunków kolejna moskiewska ofenzywa. Były to armie kniazia Michała Glińskiego, kniazia Oboleńskiego i samego Wasyla III. Wasyl użył w oblężeniu ok. 140 dział oblężniczych (zwanych pospolicie „bombardami”), sprowadzonych głównie z Niemiec. W końcu 31 lipca 1514 r. twierdza poddała się Wasylowi III i przeszła w ręce Moskwy (to jeszcze nie był Carat tylko Wielkie Księstwo Moskiewskie).
Losu Smoleńska nie zmieniło wielkie zwycięstwo wojsk litewskich i koronnych nad znacznie liczniejszą armią moskiewską Iwana Czeladnina, 8 września 1514 r. pod Orszą.
Na blisko sto lat Smoleńsk stał się pograniczną twierdzą moskiewską, a Moskwa zaczęła odtąd zagrażać Litwie.

Doceniając strategiczne położenie miasta, Fiodor Romanow w końcu XVI w. wydał ukaz o zmianie fortyfikacji twierdzy. W 1596 r. stare wały zaczęto burzyć i budować na ich miejsce nowe, kamienne. Do prac, jak podają opracowania rosyjskie, spędzono ok. 300 tys. ludzi. Całkowita długość murów wynosiła 6,5 km, wysokość murów dochodziła do 15 m, wysokość baszt do 33 m, a grubość do 5–6 m, a dodatkowo od strony północnej mury twierdzy chronił Dniepr. Gdy Godunow zobaczył rezultaty tych prac, miał podobno zawołać z zachwytem: „Mury Smoleńska to naszyjnik naszej Rusi prawosławnej... jakiego nie ma na całej świętej ziemi ruskiej”.

Dopiero w czasie kryzysu państwa moskiewskiego (tzw. Wielkiej Smuty) - gdy car Wasyl Szujski zawarł układ ze Szwedami w Wyborgu, skierowany przeciw Rzeczpospolitej, król Zygmunt III Waza zdecydował się w roku 1609 na wojnę przeciwko Moskwie, której efektem była okupacja Kremla i Moskwy przez Polaków (1610-1612). Sam Smoleńsk został przez Polaków zdobyty 13 czerwca 1611 r. i od 1618 r. pełnił funkcję stolicy litewskiego województwa smoleńskiego.
Po śmierci Zygmunta III w 1632 r. Rosjanie wznowili próby odbicia Smoleńska. Zaczęli sprowadzać ogromne ilości dział, muszkietów i wojska zaciężne z Zachodu, chcąc wykorzystać czas bezkrólewia w Rzeczpospolitej i odbić Smoleńsk i inne stracone tereny.
Jednak nie powiodło się to od razu. 27 maja 1634 r. obie strony zawarły kolejny „wieczny pokój” w Polanowie, pozostawiający Smoleńsk jeszcze po stronie polskiej.

Dopiero w 1654 roku, kiedy po powstaniu Chmielnickiego (1648) Polska straciła swoją dawną siłę militarną i poparcie Kozaków, którzy przeszli na stronę Cara (umowa w Perejasławiu w 1654 roku), Rosji udało się odzyskać Smoleńsk. Na przełomie maja i czerwca 1654 r. trzy armie rosyjskie uderzyły na Rzeczpospolitą. Po przejściu najemnych wojsk niemieckich na stronę Rosji (piechota niemiecka Korffa „gromadnie się do Moskwy przedawać poczęła”) także potężny Smoleńsk musiał się poddać, co nastąpiło 3 października 1654 roku.

Po utracie tej twierdzy cała Litwa stała teraz prawie bezbronnie przed moskiewskimi armiami. Już 9 sierpnia 1655 r. w zajętym przez Rosjan i Kozaków Wilnie zaczęła się największa rzeź w dotychczasowych dziejach  miasta. Był to m.in. skutek utraty oparcia w twierdzy smoleńskiej, chroniącej do tej pory Litwę centralną przed atakami ze wschodu.
W traktacie andruszowskim z 1667 r. Rzeczpospolita musiała pogodzić się oficjalnie z utratą Smoleńska.  
W 1708 r. Piotr I uczynił Smoleńsk stolicą guberni i przez jakiś czas miasto żyło bez wojen. Jednak w 1812 roku miasto poniosło potworne straty. Wówczas Smoleńsk opanował na krótki czas Napoleon - w trakcie kampanii rosyjskiej i w drodze na Moskwę. W wyniku bombardowania Smoleńsk prawie spłonął, z ok. 2200 tys. domów ocalało jedynie 350. Po wojnach napoleońskich staraniem carów Smoleńsk odbudowano wraz z częścią murów i baszt.
Przez krótki czas po zakończeniu I wojny światowej Smoleńsk został stolicą Białorusi. Podczas II. wojny światowej miasto przeżyło następne oblężenie i w lecie 1941 roku zostało znowu prawie całkowicie zniszczone. Tysiące mieszkańców zginęło, a reszta została w latach 1941-43 wywieziona na roboty do Niemiec. W sierpniu 1943 roku miasto zdobyła prąca na zachód Armia Czerwona. Po wojnie miasto odbudowano, częściowo w jego pierwotnym wizerunku. W pierwszych latach po wojnie w mieście znajdował się jeszcze obóz z niemieckimi jeńcami.
Jak widać z tych paru faktów miasto miało burzliwą i krwawą historię. Po odkryciu w pobliskim lesie katyńskim grobów polskich oficerów historia tego nieszczęsnego miasta i jego okolic wyryła się także na zawsze i w polskiej tragicznej historii. Jakby tego było mało, 10 kwietnia 2010 w Smoleńsku, przy lądowaniu na lotnisku wojskowym Smolensk-Sewernyj, miała miejsce katastrofa polskiego samolotu z prezydentem Lechem Kaczyńskim i przedstawicielami polskiej elity politycznej i wojskowej na pokładzie.
Byłby czas, żeby miasto mogło wreszcie wyleczyć swe rany i stać się nowym symbolem polsko-rosyjskiego pojednania!.

Autor  Jerzy Ziaja